ur. 1 kwietnia 1902 r. w Petersburgu,
zm. 31 stycznia 1985 r. w Monachium
[laudacja Sejm RP 2022]
Ten jeden z największych pisarzy polskich w swej twórczości „przedstawiał życie mieszkańców pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego na tle przełomowych wydarzeń historycznych i odwoływał się do tradycji wielonarodowej I Rzeczypospolitej”. Izba podkreśliła też jednoznaczną postawę ideową Józefa Mackiewicza: „Był nieprzejednanym wrogiem totalitaryzmów, szczególnie komunizmu, poszukiwał wszystkiego, co mogłoby łączyć mieszkańców Europy Środkowo-Wschodniej, w tym antybolszewicką opozycję w Rosji, na drodze ku wolności narodów”. Izba ustanowiła pisarza patronem 2022 r., „uznając wielkość jego dorobku wytrwale wspierającego idee: niepodległości Polski, wolności i przyjaznego współistnienia narodów Europy Środkowo-Wschodniej i niezłomnego oporu przeciwko komunizmowi”.
Mackiewicz Józef – zestawienie bibliograficzne
W swoim życiu zetknął się niemal ze wszystkimi najważniejszymi wydarzeniami XX wieku. Młodość pisarza to czas I wojny światowej; w dorosłość wkraczał jako żołnierz odrodzonej Rzeczypospolitej; doświadczenia dziennikarskie, literackie i polityczne zdobywał w latach odzyskanej niepodległości; kolejna wojna uczyniła z niego świadka tragedii polskich Kresów i zbrodni katyńskiej, a druga połowa jego życia – to dramat emigranta wyrzuconego z ojczystej ziemi. W okresie międzywojennym Mackiewicz to przede wszystkim dziennikarz, redaktor wileńskiego „Słowa”, oryginalny reporter przemierzający kresowe drogi i bezdroża, rejestrujący kresową rzeczywistość od strony nie zawsze zgodnej ze schematem, poprzez który najczęściej postrzegamy ówczesne wschodnie pogranicze. Efektem jego zainteresowań dziennikarskich był tom reportaży Bunt rojstów (1938). Od strony ideowo-politycznej pisarz związany był wtedy z grupą „krajowców” stawiających na podkreślanie odrębności Wileńszczyzny – pozostałości po Wielkim Księstwie Litewskim. Po wybuchu II wojny światowej Józef Mackiewicz pozostał w podwileńskim Czarnym Borze, dzieląc losy mieszkańców Kresów pod dwoma okupacjami.
Pisarz – skazany na karę śmierci za swoją „osobną” postawę wobec ówczesnych struktur podziemnych – był świadkiem ekshumacji oficerów w Katyniu (reportaż Widziałem na własne oczy) i niemieckiej zbrodni na Żydach w Ponarach. Widząc wracającą armię sowiecką, Mackiewicz udał się na emigrację, początkowo do Włoch i Anglii, a w ostatnim trzydziestoleciu swojego życia – do Monachium. W tym okresie powstały jego najważniejsze powieści: oparte na niedawnych wojennych wspomnieniach Droga donikąd i Nie trzeba głośno mówić, nawiązująca do wojny z bolszewikami w 1920 roku Lewa wolna, psychologizujący Karierowicz, ukazująca tragedię rosyjskojęzycznych formacji antybolszewickich w czasie II światowej Kontra i niezwykła opowieść o losach jednostki w trybach I wojny światowej – Sprawa pułkownika Miasojedowa. Pisarz przez całe swoje życie był człowiekiem sporu i walki. Osobną część twórczości Mackiewicza stanowią tomy publicystyki – świadectwo zaangażowania w najważniejsze spory ideowe XX wieku. Z tego też powodu autor Karierowicza „kariery pisarskiej” (w takim znaczeniu, jakie temu słowu zazwyczaj przypisujemy) – nie zrobił, mimo iż prawie każda jego książka była prawdziwym wydarzeniem literackim, wywołując namiętne dyskusje i spory –sylwetka twórcy: Kazimierz Maciąg
Twórczość:
- Pan poseł i Julia (dramat, współautor Kazimierz Leczycki), Wilno 1931
- Wileńska powieść kryminalna (pod pseudonimem Felicja Romanowska, współautorstwo razem z Walerianem Charkiewiczem, Stanisławem Mackiewiczem, Jerzym Wyszomirskim), Wilno 1933
- 16-go między trzecią a siódmą (nowele), Wilno1936
- Bunt rojstów (reportaże), Wilno 1938
- Prawda w oczy nie kole (publicystyka, powst. 1942), Londyn 2002
- Optymizm nie zastąpi nam Polski (publicystyka, powst. 1944), Londyn 2005
- Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów (redakcja), przedmowa Władysława Andersa, Londyn 1948
- Karierowicz (powieść), Londyn 1955
- Droga donikąd (powieść), Londyn 1955
- Kontra (powieść), Londyn 1957
- Sprawa pułkownika Miasojedowa (powieść), Londyn 1962
- Zwycięstwo prowokacji (publicystyka), Londyn 1962
- Pod każdym niebem (nowele) Londyn1964; II wyd. pod tytułem Ściągaczki z szuflady Pana Boga, posłowie Barbary Toporskiej, 1989
- Lewa wolna (powieść), Londyn 1965
- Nie trzeba głośno mówić (powieść), Paryż 1969
- W cieniu krzyża, Londyn 1972
- Watykan w cieniu czerwonej gwiazdy, Londyn 1975
- Droga Pani… oraz Fakty, przyroda i ludzie. Wybór artykułów Józefa Mackiewicza i Barbary Toporskiej, Londyn 1984
- Bulbin z jednosielca (wybór publicystyki), Londyn 2002
- Okna zatkane szmatami (wybór publicystyki), Londyn 2002
- Nudis Verbis (wybór publicystyki), Londyn 2003
Ważniejsze opracowania:
- Włodzimierz Bolecki Ptasznik z Wilna, Kraków 1991, 2007
- Marek Zybura (red.) Nad twórczością Józefa Mackiewicza, Warszawa 1991
- Adam Fitas Model powieści Józefa Mackiewicza, Lublin 1996
- Dariusz Rohnka A ja przeciwnie… Szkice o Józefie Mackiewiczu, Londyn 1997
- Wacław Lewandowski Artyzm – biografia – recepcja. Nad twórczością Józefa Mackiewicza, Londyn 2000
- Archiwum Emigracji, zeszyt 5-6; Toruń 2002/2003 Józef Mackiewicz – Życie i twórczość | Artysta | Culture.pl