80. rocznica Powstania w Getcie Warszawskim
Pomnik na warszawskim Muranowie upamiętniający mieszkańców getta warszawskiego, wzniesiony w pobliżu miejsca pierwszych walk bojowców żydowskich z hitlerowcami w czasie powstania w getcie warszawskim w kwietniu 1943 r.
Okupacja niemiecka rozpoczęła się w czasie, kiedy w Polsce nastał konflikt polsko-żydowski na tle społecznym, po prowadzonej przez Niemców propagandzie, która rozpowszechniała fałszywe informacje na temat Żydów. Nie bez powodu decyzja o kapitulacji Warszawy we wrześniu 1939 roku przypadła w wigilię żydowskiego Święta Szałasów. Od chwili wkroczenia na ziemie RP Niemcy prześladowali obywateli żydowskiego pochodzenia, których bito, okradano, poniżano. W grudniu 1939 roku niemieckie władze nakazały Żydom noszenie opasek z gwiazdą Dawida. Zabroniły zmiany miejsca pobytu i korzystania z komunikacji publicznej, skonfiskowały należące do Żydów przedsiębiorstwa. W miastach zaczęto tworzyć getta – zamknięte dzielnice, których od jesieni 1941 roku nie wolno było opuszczać pod groźbą rozstrzelania na miejscu. Warto dodać, że także osobom pomagającym Żydom groził najwyższy wymiar kary. Największą taką dzielnicę utworzono we wrześniu 1940 roku w Warszawie, gdzie na niewielkim obszarze skupiono 450 tysięcy ludności. Przydziały żywności były dużo niższe niż dla Polaków. Celowe wywołanie głodu w getcie warszawskim było pierwszym etapem eksterminacji polskich Żydów. Kolejnym było wyjęcie Żydów spod prawa, co pozwalało mordowanie ich bez obawy przed karą. Dodatkowo było to nieludzkie miejsce, gdzie panowało ogromne przeludnienie, ludzie byli zmuszani do ciężkiej, wycieńczającej pracy, a okropne warunki sanitarne powodowały, że szerzyły się choroby. Ludzie wyrywali sobie jedzenie z rąk. Robili podkopy, tunele, którymi dzieci przechodziły na drugą stronę murów. W tym przedsięwzięciu działa Irena Sendlerowa, która uratowała 2500 żydowskich dzieci.
Od 22 lipca 1942 roku rozpoczęto likwidację warszawskiego getta. Wywożono ludzi pociągami do obozu zagłady w Treblince, gdzie ludność żydowską rozbierano do naga i zamykano w komorach gazowych, w których duszono ich tlenkiem węgla. W pierwszych dniach sierpnia znalazł się tam również wybitny pedagog Janusz Korczak, który odrzucił propozycję ucieczki z getta i do końca pozostał ze swoimi wychowankami z Domu Sierot. Do września 1942 roku Niemcy wywieźli 300 tysięcy osób.
„My nie chcemy ratować swojego życia.
My chcemy ratować ludzką godność.”
Arie Wilner, działacz żydowskiego ruchu oporu
W grudniu 1942 roku w warszawskim getcie powstała lewicowa Żydowska Organizacja Bojowa z Mordechajem Anielewiczem na czele. Wcześniej istniała już prawicowa organizacja „Betar” Żydowski Związek Wojskowy dowodzony przez Pawła Frenkla. Dodatkowo polskie podziemie zawiązało kontakt z organizacjami żydowskimi i przekazało niewielką liczbę broni. W styczniu 1943 roku w getcie wybuchło powstanie, w wyniku czego Niemcy wysadzili w powietrze Wielką Synagogę, a także dokonali wielu egzekucji. Dnia 8 maja 1943 roku w jednym z ostatnich punktów oporu przy ul. Miłej część członków sztabu ŻOB z Anielewiczem na czele popełniła samobójstwo. Getto warszawskie ostatecznie zburzono 16 maja 1943 roku.
Haniebne postępowanie wobec Żydów na okupowanych ziemiach RP miało charakter masowy. Wszystkie polskie ugrupowania polityczne potępiły ludobójstwo dokonane przez Niemców na Żydach. Polskie podziemie od początku okupacji przekazywało rządowi na uchodźstwie informacje o prześladowaniu Żydów. Na zachód wysłano specjalnego emisariusza – Jana Karskiego, który w listopadzie 1942 roku poinformował o tym władze polskie, brytyjskie, amerykańskie, środowiska żydowskie w USA i międzynarodową opinię publiczną. Został przyjęty m.in. przez amerykańskiego prezydenta Franklina D. Roosvelta, który odniósł się do relacji Karskiego obojętnie i nie podjął żadnych stanowczych kroków przeciw ludobójstwu. Zdecydowanie zareagowały jedynie władze polskie. Premier Sikorski, natychmiast po otrzymaniu relacji Karskiego, alarmował w publicznym wystąpieniu w Londynie o masowej eksterminacji polskich Żydów. W Polsce za jakąkolwiek pomoc okazaną Żydom Niemcy karali śmiercią. Zabijano nie tylko osoby udzielające schronienia, ale także członków ich rodzin, w tym dzieci. Pomoc okazana Żydom była często większym bohaterstwem niż udział w podziemiu. Mimo groźby śmierci Polacy starali się ratować Żydów, wyciągając ich z getta, ukrywając ich i dostarczając żywność, leki, pieniądze i dokumenty. Zdarzały się wśród nich osoby, które przed wojną były wrogo nastawione do Żydów – jak działacz ONR „Falanga” Witold Rothenburg-Rościszewski. W ramach delegatury Rządu RP działała Rada Pomocy Żydom „Żegota” – jedyna tego typu organizacja konspiracyjna w Europie. W ratowaniu dzieci współdziałała Irena Sendlerowa. Mimo że Polskie Państwo Podziemne miało minimalne możliwości chronienia obywateli w okupowanym kraju i nie było w stanie zapobiec eksterminacyjnej polityce niemieckiej, liczba ocalonych Żydów przekroczyła 100 tys. osób.
Podsumowując można śmiało stwierdzić, iż bohaterkami i bohaterami getta warszawskiego byli nie tylko wytrwali w nędzy Żydzi, ale również ci, którzy na co dzień żyli poza murami getta, czyli przede wszystkim Polacy, którzy nie rzadko poświęcili życie swoje i swojej rodziny za sprawę żydowską. Analizując postawy Polaków wobec ludobójstwa dokonanego na Żydach przez Niemców oraz zakres pomocy udzielonej Żydom przez Polaków, warto zastanowić się nad słowami Icchaka Cukiermana, jednego z przywódców ŻOB:
„Kto głosi totalną nienawiść do narodu polskiego, popełnia wielki grzech!
Na tle antysemityzmu i powszechnej obojętności ludzie ci byli promieniami światła.
Pomagając Żydom, ryzykowali życie nie tylko swoje, ale także swych rodzin […]”.
ŹRÓDŁO: Od niepodległości do niepodległości. Historia Polski 1918-1949, A. Dziurok, M. Gałęzowski, Ł. Kamiński, F. Musiał, Warszawa 2011.
100 lat niepodległej Polski 1918 – 2018, A. Maciak, E. Paprocka, 2018.
MULTIMEDIA:
https://wystawy.sprawiedliwi.org.pl/wystawa-ocalone-dzieci/
https://wystawy.sprawiedliwi.org.pl/wystawa-artysci/